Sudahkah Pengamal BIM Malaysia Bersedia Menjadikan BIM Titik Mula Pembinaan?

Antara perisian sah, perkakasan, infrastruktur, tenaga kerja dan cara fikir

Kita sering berkata bahawa BIM ialah masa depan industri pembinaan. Namun persoalannya bukan lagi sama ada BIM akan digunakan. Persoalan sebenar ialah: adakah kita sudah bersedia menjadikan BIM sebagai cara kerja utama sejak hari pertama projek—bukan sebagai kerja tambahan selepas reka bentuk hampir siap?

Malaysia tidak kekurangan seminar, garis panduan, latihan atau projek perintis BIM. CIDB juga telah membangunkan siri panduan BIM, myBIM Centre dan sumber industri bagi menyokong pelaksanaan. Dalam Malaysia BIM Report 2019, 74% responden dilaporkan sedar tentang BIM dan 49% telah menggunakannya dalam projek. Namun laporan yang sama turut menunjukkan hanya 40% responden yakin dengan pengetahuan dan kemahiran BIM mereka.

Angka ini memberi gambaran yang menarik: kita mungkin sudah kenal BIM, tetapi belum semestinya bersedia bekerja dengan BIM.

“BIM sebagai titik mula” sebenarnya apa?

Ia bukan bermaksud membuka perisian pemodelan sebelum memahami keperluan projek. Ia juga bukan bermaksud model 3D secara automatik menggantikan semua lukisan, spesifikasi atau dokumen kontrak.

BIM sebagai titik mula bermaksud maklumat projek dirancang sejak awal:

• apakah maklumat yang pelanggan perlukan;
• siapa menghasilkan, menyemak dan meluluskan maklumat;
• bagaimana fail dinamakan, dikongsi dan dikawal;
• tahap maklumat yang diperlukan pada setiap peringkat;
• bagaimana model digunakan untuk koordinasi, pembinaan, serahan dan operasi; dan
• platform atau Common Data Environment (CDE) yang menjadi tempat maklumat berstatus dikawal.

Model hanyalah sebahagian daripada sistem tersebut. Tanpa proses, tanggungjawab dan kawalan maklumat, kita mungkin mempunyai model yang cantik tetapi masih menjalankan projek secara konvensional.

1. Perisian sah: kos atau asas profesionalisme?

Pelaksanaan BIM yang matang memerlukan perisian berlesen dan diperoleh secara sah. Ini bukan sekadar soal mematuhi hak cipta. Ia melibatkan kemas kini, keselamatan, kestabilan fail, sokongan teknikal, pengurusan akaun, kebolehkesanan dan keyakinan pelanggan terhadap maklumat projek.

Pada masa sama, “guna BIM” tidak bermaksud setiap organisasi mesti membeli semua perisian paling mahal. Revit, Archicad, Tekla, Bentley, Civil 3D, Navisworks dan platform lain mempunyai fungsi serta skop yang berbeza. Organisasi perlu memilih ekosistem berdasarkan keperluan projek, disiplin, format pertukaran dan aliran kerja—bukan kerana jenama tertentu sedang popular.

Strategi lesen juga boleh disusun secara munasabah: bilangan pengguna sebenar, perkongsian maklumat melalui format terbuka seperti IFC, keperluan penghasilan berbanding semakan, dan pelaksanaan secara berfasa. Perisian sah memang memerlukan dana, tetapi pembelian tanpa strategi hanya menukar masalah lama kepada bil baharu.

2. Perkakasan: komputer laju sahaja belum mencukupi

BIM memerlukan stesen kerja yang sesuai, memori mencukupi, GPU yang serasi, storan pantas dan skrin yang membantu kerja koordinasi. Bagi kerja tapak, tablet, sambungan internet, kaedah melihat model serta akses kepada isu terkini juga penting.

Namun masalah sebenar sering bukan spesifikasi komputer semata-mata. Ada organisasi membeli workstation berkuasa tetapi masih:

• berkongsi fail melalui aplikasi sembang;
• menamakan fail sebagai FINAL, FINAL 2 dan FINAL BETUL;
• tiada sistem sandaran atau pemulihan;
• tiada kawalan versi dan status kelulusan; atau
• menyimpan model besar pada rangkaian yang tidak mampu menampung aliran kerja.

Perkakasan ialah enjin. Infrastruktur maklumat ialah jalan raya. Enjin yang kuat tetap tidak banyak membantu jika jalannya tidak dibina.

3. Infrastruktur: komponen yang selalu dilupakan

Infrastruktur BIM bukan hanya internet laju atau storan awan. Ia merangkumi CDE, struktur folder, hak akses, keselamatan siber, kaedah sandaran, format pertukaran, standard penamaan, templat, BIM Execution Plan (BEP), jadual penghasilan maklumat dan prosedur semakan.

CIDB melalui BIM Guide 5 menekankan pelaksanaan BIM sepanjang kitar hayat, kefahaman bersama dan penetapan hasil BIM dalam projek. Ertinya, transformasi tidak berlaku hanya di meja Penyelaras BIM. Ia perlu masuk ke dalam perolehan, pelantikan perunding, penilaian tender, mesyuarat koordinasi, kaedah pembinaan, pemeriksaan tapak dan proses serahan.

Jika kontrak masih meminta lukisan 2D secara biasa, tempoh reka bentuk tidak mengambil kira koordinasi model dan pihak pembinaan tidak diwajibkan memberi maklum balas melalui proses yang sama, BIM akan terus menjadi lapisan tambahan—bukan tulang belakang projek.

4. Tenaga kerja: “gen kuda tua” lawan Gen Z?

Label ini sedap dijadikan tajuk perdebatan, tetapi ia terlalu mudah.

Generasi berpengalaman membawa pengetahuan yang tidak boleh dipelajari hanya melalui tutorial: urutan pembinaan, toleransi kerja, risiko di tapak, kehendak pihak berkuasa, koordinasi antara tred dan kesan sesuatu keputusan reka bentuk.

Gen Z pula biasanya lebih cepat menyesuaikan diri dengan antara muka digital, pembelajaran kendiri, automasi dan cara kerja berasaskan data. Tetapi cekap menggunakan perisian tidak semestinya bermaksud memahami bagaimana bangunan dibina.

Masalah bermula apabila kedua-dua pihak saling merendahkan:

• orang berpengalaman menganggap BIM sekadar kerja budak komputer; dan
• orang muda menganggap pengalaman tapak boleh digantikan dengan model atau video tutorial.

Hakikatnya, industri memerlukan gabungan dua kecerdasan: pengalaman pembinaan dan keupayaan digital. Senior perlu bersedia memindahkan pengetahuan serta mempelajari aliran kerja baharu. Gen Z pula perlu keluar daripada skrin, memahami tapak dan belajar mengapa sesuatu keputusan dibuat—bukan hanya cara memodelkannya.

Organisasi yang bijak tidak memilih satu generasi. Mereka membina pasukan silang generasi, sistem mentor dua hala dan laluan kerjaya yang mengiktiraf kemahiran teknikal serta pengetahuan pembinaan.

5. Dana atau cara fikir: yang mana punca utama?

Jawapan paling jujur: kedua-duanya, tetapi pada peringkat yang berbeza.

Dana ialah kekangan sebenar. Lesen, workstation, CDE, latihan dan masa untuk membangunkan standard dalaman mempunyai kos. Bagi firma kecil, pelaburan awal boleh terasa berat—terutamanya jika pelanggan masih menilai tender berdasarkan harga terendah dan tidak membayar secara jelas bagi hasil BIM.

Namun cara fikir menentukan sama ada dana itu dilihat sebagai pelaburan atau beban.

Jika pengurusan mahu “buat BIM” tetapi tidak mahu memperuntukkan masa latihan, tidak mahu mengubah proses semakan, tidak menetapkan keperluan maklumat dan masih mengukur produktiviti berdasarkan jumlah lukisan semata-mata, lebih banyak wang juga tidak akan menyelesaikan masalah.

Sebaliknya, cara fikir positif tanpa dana juga tidak mencukupi. Kita tidak boleh meminta pasukan menghasilkan model koordinasi berkualiti menggunakan komputer yang tidak sesuai, lesen tidak mencukupi dan tempoh kerja yang sama seperti kaedah konvensional.

Jadi, persoalan sebenar bukan “dana atau cara fikir?”. Persoalannya ialah:

Adakah kepimpinan bersedia mengubah model perniagaan, perolehan, masa, tanggungjawab dan ukuran kejayaan supaya pelaburan BIM benar-benar menghasilkan nilai?

6. Ujian ringkas kesediaan organisasi

Sebuah organisasi belum benar-benar bersedia jika BIM hanya wujud apabila tender meminta model. Kesediaan yang lebih matang dapat dilihat apabila:

1. Tujuan jelas — organisasi tahu masalah projek yang mahu diselesaikan melalui BIM.
2. Proses jelas — keperluan maklumat, BEP, CDE, peranan dan kelulusan ditetapkan.
3. Teknologi sesuai — perisian sah, hardware dan rangkaian dipilih mengikut keperluan sebenar.
4. Tenaga kerja dibangunkan — latihan merangkumi proses pembinaan, koordinasi dan pengurusan maklumat; bukan butang perisian sahaja.
5. Kontrak menyokong — skop, hasil, tanggungjawab, tempoh dan bayaran BIM dinyatakan.
6. Maklumat digunakan — model membantu keputusan reka bentuk, pembinaan, kuantiti, penyelarasan dan serahan; bukan hanya untuk pembentangan.

Organisasi tidak perlu sempurna untuk bermula. Tetapi ia perlu jujur tentang tahap kesediaannya dan mempunyai pelan peningkatan yang boleh diukur.

Pandangan AYDI

Pada pandangan AYDI, punca terbesar bukan semata-mata ketiadaan wang atau keengganan generasi lama berubah. Puncanya ialah industri masih terlalu kerap membeli hasil BIM tanpa membina cara kerja BIM.

Kita mahu model, tetapi tidak mahu menyusun maklumat. Kita mahu koordinasi, tetapi tidak mahu memberikan masa untuk koordinasi. Kita mahu pekerja mahir, tetapi latihan dianggap kos sampingan. Kita mahu transformasi digital, tetapi proses membuat keputusan masih sama seperti dua dekad lalu.

Malaysia sebenarnya mempunyai bakat, panduan, institusi latihan dan pengalaman projek. Cabaran seterusnya ialah menyambungkan semuanya menjadi satu ekosistem yang konsisten—daripada pelanggan dan perunding, kepada kontraktor, pembekal, tapak pembinaan dan pengurusan fasiliti.

BIM tidak akan menjadi titik mula pembinaan hanya kerana kita membeli perisian baharu. Ia menjadi titik mula apabila maklumat yang betul, dihasilkan oleh orang yang betul, pada masa yang betul, benar-benar digunakan untuk membuat keputusan.

Rujukan utama

1. CIDB Malaysia, Laporan Building Information Modelling Malaysia 2019.
2. CIDB Malaysia, Panduan Projek BIM — Panduan Pelaksanaan BIM dalam Projek.
3. CIDB Malaysia, BIM — Pendigitalan Pembinaan Melangkaui 2020.
4. CIDB SMART, Pemodelan Maklumat Bangunan (BIM).
5. MyIPO, Asas Hak Cipta dan Akta Hak Cipta 1987 (Akta 332).